Stilte alstublief voor 4:33

Een argumentum ex silentio beoogt het gelijk te krijgen door de stilte, die als ‘bewijs’ wordt aangevoerd ter bevestiging van de veronderstelling. Er komt geen antwoord, dus is het waar/onwaar.

Vraag: ‘Wie weet er waar Agnieska is?’ (Niemand antwoordt). Conclusie: ‘Zie je wel, ze weten het niet.’ Dat niemand antwoordt wordt gezien als bevestiging van de veronderstelling dat als niemand antwoordt, niemand weet waar Agnieszka is. Maar, dat niemand antwoordt betekent niet noodzakelijk dat niemand het weet. Het kan zijn dat niemand wil antwoorden.
Vraag: ‘Heb je die misdaad begaan?’ (Beschuldigde laat het hoofd zakken.) ‘Schrijf op: de beschuldigde heeft bekend.’

Op de vraag waarom er geen antwoord kwam van God toen Jezus ‘Eli, eli, nama sabachtani!’ kreunde kwam er ook geen antwoord. Spitsvondige theologen hebben het fenomeen verklaard als God antwoordde door niet te antwoorden. Ja, zeg! Ga daar maar eens tegenin. God was volledig aanwezig in zijn afwezigheid. Je kan je dan ook afvragen of Hij misschien dan als aanwezige tegelijkertijd ook afwezig kan zijn – zoals veel gelovige holocaustgevangenen zich hebben afgevraagd: ‘Als Gij daar zijt, waarom zijt Gij daar dan niet?’ enz.

Een zelfde discours komen wij ook tegen in de apofatische theologie, een pimped-up benaming voor negatieve theologie. Zeg je snel en explosief ‘apofatische theologie’ dan zal je publiek met verstomming geslagen zijn. Het zal niet weten wat te zeggen. Et voila! Een nieuwe ex silentio! Nu is die apofatische theologie een pak interessanter dan het huis-tuin-en-keukengebruik van de ex silentio. Die speculeert op basis van afwezigheid van informatie over de Jaloerse – een harde noot voor ad ignorantiam-vreters die steeds stuiten op een ‘Ja maar toch, dat kunt gij niet weten.’

De apofatische theologie geeft aardig wat ruimte (afwezigheid van aanwezigheid, Duh!) aan het godsbeeld. Zoveel ruimte dat Hij zo ijl wordt dat als er niks meer over blijkt, je net dan kunt stellen dat-Ie er juist wel is. Waar het ook ruimte voor geeft is de afwezigheid van betekenis, zoals de stilte, bijvoorbeeld. En nee, dat betekent niet juist dat door de betekenisloosheid van de stilte er juist wel betekenis is.

Nu net die stilte is een ex silentio die steekhoudend is in meditatie. Mediteren is een gerechtvaardigde ex silentio. Laat iemand vragen what’s it all about en laat hem een half uur in stilte zitten. Een uitleg wordt niet gegeven. En nu juist hier is ook de ex silentio van toepassing. Het ‘gelijk’ wordt gekregen door stil te zijn.
Een ex silentio moet je dus contextueel zien, zelfs cross-cultureel. En in de meditatie als onbetekenend. Vergeet daarom niet de kijken naar de magistrale full orchestral version van John Cages immer frisse 4'33'!

ik leg op uw mond mijn hand
wees rust

(Paul van Ostaijen)