Wat ik observeer in mijn contacten met ondoorwinterde gelovigen is hoe kinderlijk emotioneel ze kunnen worden wanneer een verklaring wordt gevraagd over één of andere theologische materie. Onlangs nog, kwam ik een Tsjetsjeense man tegen die mij vroeg in wat ik geloofde. Toen ik zei dat ik geen geloof heb, stelde hij nog een religie voor in de hoop dat ik ertoe zou behoren, maar helas! Toen keek hij mij aan alsof ik de eerste persoon in zijn leven was die zoiets had gezegd. Hij gaf me de indruk ongemakkelijk ervan te worden en ik durf bijna zeggen dat hij schrik kreeg van mij.

Die kinderlijkheid van de reacties kan verklaard worden door een jarenlange onderdrukking van het kritisch apparaat. Het is als een gekoesterde en gevoede droom waaruit men niet wil ontwaken. Het verklaart de plaatsvervangende-schaamte-gevende reacties in beelden van bijvoorbeeld moslims die bezerk gaan als er op de Koran wordt gekucht. Ik kan mij het gevoel van verloren zijn voorstellen bij hen die hun geloof verliezen - het is de hand van papa verliezen in het geduw en getrek van een grote menigte mensen. Maar nu net de erkennign van dat gevoel van verloren zijn is indicatief voor de ontvoogding van de rede. Dit is de vrolijke leegte van het bestaan, de opmonterende afwezigheid van zichzelf opdringende existentiële betekenis, het ontbreken van 'moeten zijn'. Voor sommigen is die vrijheid een straf, een veroordeling tot, zoals Sartre 't zegt. Voor mij niet - ik lust er wel pap van.

Het is meelijwekkend wanneer gelovigen emotioneel wegkwijnen onder gematigde opmerkingen van redelijkheid en nuchterheid, maar ergens moet het: het sterkt of vernietigt het geloof, of moet ik zeggen, het bijgeloof - geloof dat naast kennis bestaat, maar niet aan het criterium van kennis voldoet. Het is als de esthetische streamlining van een gepimpte auto, maar een aanpassing die geen enkel praktisch nut heeft dan het geheel op te kalefateren. En hoe meer esthetische attributen, hoe sneller zo'n auto er onverzorgd begint uit te zien. En dus hoe sneller hij om te huilen wordt.

Voorwaar, het is meelijwekkend.